Kurdî News Agency

Azerbaycan li Neteweyên Yekbûyî li Cenevreyê bala xwe dan ser xetereyên zêde yên jîngehî piştî ku qaîdeyên nû yên navneteweyî yên ku projeyên mezin ên binesaziyê li herêmê rêkûpêk dikin ketin meriyetê.

Di danûstandinên NY de, cîgirê serokê Weqfa Heydar Aliyev, Leyla Aliyeva, bi hev re bi berpirsên payebilind û pisporên jîngehê, li ser dijwariyên rêveberiyê yên ku li ser mezintirîn giravê avê yê girtî li cîhanê bandor dikin rawestiya. Nûneran girîngiya çavdêriya dirêjdemî, daneyên zanistî yên pêşkeftî û hevrêziya nêzîktir di navbera dewletên kenarî yên Xezêrê û hevkarên navneteweyî de anîn ziman.

Li gorî Peymana Tehranê ya ku bi qanûnî girêdayî ye, projeyên mezin ên binesaziyê divê, heke dewletek din a Xezêrê daxwaz bike, bandorên jîngehî yên derveyî sînorê bişopînin û nirxandin bikin.

Projeyên di nav de tesîsên petrol û gazê, boriyên gazê, santralên enerjiyê, bendav, korîdorên veguhestinê û veguhastina avê ya mezin hene. Nirxandin divê gelemperî be û berî destpêkirina avakirinê erêkirina dewletên têkildar were standin.

Rêvebirê Ofîsa Herêmî ya Ewropayê ya UNEP, Arnold Kreilhuber, ji Euronews re got: “Deryaya Xezêr ji ber krîza sêalî ya planêtê ku ji guherîna avhewayê, windabûna cihêcîhiya zindî û qirêjiyê pêk tê, di bin zexta zêde de ye.”

“Hevkarîya herêmî girîng e. Peymana Tehranê û hewldanên amadekirina planek çalakiyê ji bo şerê li dijî paşvekişîna deryayê dikare hewldanên parastina vê giravê avê ya taybet û civak û cureyên ku pê ve girêdayî ne yek bike,” wî got.

Peymana Tehranê ku navê fermî wê “Peymana Çarçoveya Parastina Jîngehê Deryaya Xezêrê” ye, çarçoveya rêveberiyê ji bo hevkarîya herêmî peyda dike. Ew ji aliyê pênc dewletên kenarî yên Xezêrê — Azerbaycan, Îran, Qazaxistan, Rûsya û Tirkmenistan — ve hatî îmzekirin û armanca wê parastina jîngehê deryayê û pêşxistina pêşkeftina domdar e.

Sekreteriya Peymanê niha bi awayek demkî ji aliyê Bernameya Jîngehê ya Neteweyên Yekbûyî (UNEP) ve tê rêvebirin. Ji roja qebûlkirinê ve, Peyman rêberîya tedbîrên bersiva li hemberî rijandina petrolê, qirêjiya ji erdê û parastina cihêcîhiya zindî kiriye. Ji bo xurtkirina hewldanên domdariyê yên dirêjdemî, protokolek pêncemîn li ser çavdêriya jîngehê û guhertina agahiyan di danûstandinê de ye.

Protokol di dema berfirehbûna aborî ya bilez de herêma Xezêrê nêzî standardên navneteweyî yên jîngehî dike. Derya li ser korîdorên enerjiyê û veguhestinê yên Ewropa-Asyayê cih digire û tenduristiya wê ya jîngehî li derveyî herêmê jî girîng e. Ji bo astengkirina windabûna cîhên jiyanê, qirêjiyê û guherîna asta avê ku dikare hem ekosîstem û hem jî girêdanên aborî xera bike, çavdêriya bihêztir hewce ye.